Historiô Kaszëbsczégò Mùzeùm sparłãczonô je z kòlekcjonerską pasją Frãcëszka Trédra i Frãcëszczi Majkòwsczi.
Zôwiãżé mùzeùm stwòrzoné òstało ju w 1920 r., w bùdinkù pò stôri bòlëcë kòl Cmentarny sztrasë w Kartuzach. Mùzealny zbiór miôł 106 ekspònatów. Pòtemù sedzba Mùzeùm pòwstała w dodomù Hincë kòl Piłsudsczégò sztrasë. Nastãpné próbë ùtwòrzeniô Mùzeùm pòdjął Frãcëszk Tréder òrganizëjącë pierszi wëstôwk lëdowégò kùńsztu w swòji rodzynny wsë w Bòrzestowie w 1932 r. A Frãcëszka Majkòwskô stwòrzëła wëstawã w Kaszëbsczim Dwòrze pòd kùńc lat 30 XX w. Pòczątczi dzejnotë mùzeùm bëłë baro cãżczé. To, czegò nie ùdało sã zwënégòwac przed wòjną, stało sã pò ji zakùńczenim.
W 1945 r. òrganizacją i prowadzenim Mùzeùm zajął sã Pòwiatowi Òstrzódk Krzewieniô Kùlturë i Kùńsztu (Powiatowy Ośrodek Krzewienia Kultury i Sztuki) w Kartuzach, chtërnégò direktorã béł Édwôrd Ògórk, sekretérą dr Henrik Kòtowsczi, a skarbnikã Émil Lnisczi. Kòl Mùzeùm założonô bëła mésterniô kaszëbsczégò wësziwù, chtërną prowadzëła Frãcëszka Majkòwskô, a ju òd 26 zélnika do 15 rujana 1945 r. béł pierszi pò wòjnie wëstôwk kaszëbsczégò lëdowégò kùńsztu. W mùzeùm, chtërno pòwstało w pòmieszczeniach „Kaszëbsczégò Dwòru” („Dworu Kaszubskiego”), 4 lëstopadnika 1945 r. kòl leżnoscë zjôzdu kaszëbsczich dzejarzów w Kartuzach òstôł òtemkłi „Wëstôwk Pòlsczi Martirologii” („Wystawa Martyrologii Polskiej”). W 1946 r. Mùzeùm przeniosło sã z „Kaszëbsczégò Dwòru” do bùdinkù kòl Kòscersczi sztrasë.
W 1946 r. w zatwierdzonym bùdżetowim planie jakno czerownik Mùzeùm zapisóny je Édwôrd Ògórk, a jakno spòłeczny kùstosz Léópóld Kòsyńsczi. Ekspòzycjô Kaszëbsczégò Mùzeùm bëła w bùdinkù na Kòscersczi sztrasë.
Mającë na ùwôdze wiédzã i doswiôdczenié Frãcëszka Trédra w zbiéranim naleznisków, Pòwiatowi Kòmitet do Sprawów Kùlturë (Powiatowy Komitet do Spraw Kultury) pòprosył gò ò zreòrganizowanié mùzeùm i przeprowadzenié inwentarizacji zbiorów. Òtemkła sã nowô perspektiwa dlô Trédra. Pòwstałémù w 1945 r. mùzeùm w Kartuzach brëkòwny béł chtos taczi jak Tréder, pasjonata i znôwca regionu. W sparłãczenim kòlekcji Frãcëszczi Majkòwsczi, Kòtowsczégò z kòlekcją Trédra widzónô bëła mòżlëwòsc na rozwij mùzealnégò òbiektu.
Pò latach, Tréder wspòminôł: Czej jô béł przëjachóny nazôd z wòjnë, Pòwiatowi Kòmitet do Sprawów Kùlturë, reprezentowóny przez dra Henrika Kòtowsczégò, F. Majkòwską, Ògórka, Kòsyńsczégò, pòprosył mie ò pònowné pòdjãcé starów ò zòrganizowanié mùzeùm, bédëjącë mie przejãcé chëczë kòl Kòscersczi sztrasë i czilenôsce ekspònatów, trzëmónëch òbczas wòjnë w magazynie tzw. Pòwiatowégò Wëdzélu (Wydziału Powiatowego).
Mùzealiów przekôzónëch Frãcëszkòwi Trédrowi bëło 241. Bëłë to zbiorë Frãcëszczi Majkòwsczi, Henrika Kòtowsczégò i Édwarda Ògórka. Trzeba równak pamiãtac, że Majkòwskô, czej wëcygnãła z Kartuz, zabrała wikszosc swòjégò zbioru.
Z pòmòcą Trédrowi przëszło pòwstałé w 1947 r. Towarzëstwò Lubòtników Kaszëbsczégò Mùzeùm m. dr. Aleksandra Majkòwsczégò (Towarzystwo Miłośników Muzeum Kaszubskiego im. dr. Aleksandra Majkowskiego). Przédnym célã stowôrë bëło zbiéranié i zabezpiecziwanié zabëtków, a téż rzeczi swòjistich dlô kaszëbsczégò fòlkloru i dozéranié Kaszëbsczégò Mùzeùm w Kartuzach. Towarzëstwò òstało zarejestrowóné przez Gduńsczégò Wòjewòdã dopiérze rok pò założenim. Założëcelama Towarzëstwa bëlë: Léópóld Kòsyńsczi, Frãcëszk Tréder, Henrik Kòtowsczi, Wiktór Hirsz, Émil Lnisczi, Aleksandra Majkòwskô, Frãcëszka Majkòwskô, Frãcëszk Sãdzëcczi, Czesłôw Wierusz-Kòwalsczi, Féliks Lewińsczi, Paweł Groth, Féliks Biernaczik, Léón Kraùze, Wiktór Roszczënialsczi i Alojzy Wika-Czarnowsczi.
Frãcëszk Tréder przëstąpił do przëstosowawczëch robòtów. Sóm flëkòwôł dzurë w dakù, dokłôdôł tinczi i malowôł scanë. Ùpòrządkòwóné przez Frãcëszka Trédra mùzeùm òstało òtemkłé dlô pùbliczi 1 maja 1947 r. Przez krótczi czas Mùzeùm zarządzëwało Towarzëstwò Lubòtników Kaszëbsczégò Mùzeùm m. A. Majkòwsczégò, chtërnégò przédnikã béł dr Andrzéj Bùkòwsczi. Tak pisôł òn ò mùzeùm w Kartuzach w gazéce „Głos Pòbrzeżô” („Głos Wybrzeża”):
Mùzeùm to pòwstało w 1945 r. Jakno pierszi òstôł w nim przëszëkòwóny „Wëstôwk Pòlsczi Martirologii”, dôwający òbrôz niemiecczich zbrodni, zrobionëch kaszëbsczémù lëdztwù. W dotëchczasnym swòjim rozwiju Mùzeùm przeszło wiôldżé lokalowé, a téż bùdżetowé drãgòtë, ni miało na pòczątkù swòji dzejnotë przënôleżnégò czerownika, a przede wszëtczim ni miało wëraznégò programù, dopasowónégò do pòtrzebów nowò bùdëjącégò sã żëcô w Lëdowi Pòlsce (Polsce Ludowej). […] Pòdług lëstë miectwa z kùńca zélnika 1948 rokù etnograficzné zbiorë òbjimają parłãczno 538 òkazów, z czegò w tamtim prawie rokù Mùzeùm wzbògacëło sã ò nastãpnëch 388. Òkróm tegò òsóbny môl zajmùje prehistoriczny dzél z 92 òkazama i dzél mineralogii i pétrografii z 200 òkazama. Tej razã 31 zélnika 1948 rokù w Mùzeùm bëło 830 ekspònatów, w tim 488 bëło depòzytama”.
W 1948 rokù dzãka interwencji Radzëznë Kùlturë i Kùńsztu (Rady Kultury i Sztuki), sedzba Kaszëbsczégò Mùzeùm w Kartuzach òstała wëznaczonô w òglowòpòlsczi sécë regionalnëch mùzeów i Kartuzë jakno sóm jeden gard westrzód gardów pòbrzeżô tejczasnégò gduńsczégò wòjewództwa miałë mùzeùm. W tim samim rokù w Mùzeùm òdbéł sã malarsczi wëstôwk Mariana Mòkwë.
1 stëcznika 1950 r. Kaszëbsczé Mùzeùm – tak jak wszëtczé jinszé mùzea w Pòlsce – òstało ùpaństwòwioné, Towarzëstwò Lubòtników Kaszëbsczégò Mùzeùm m. A. Majkòwsczégò z sedzbą we Gduńskù òstało zniosłé, a Frãcëszk Tréder òstôł mianowóny pierszim czerownikã i nôwôżniészim robòtnikã – adiunktã – Mùzeùm. Tej zaczął sã nastãpny, tak jakbë nowi, cząd w dzejach Mùzeùm. Mùzealnô placówka pòd czerownictwã Trédra zaczãła rozwijac sã systematiczno.
Tréder jakno czerownik Kaszëbsczégò Mùzeùm miôł starã nié leno ò stón bùdinków le téż ò przënôleżną niwiznã czerowóny przez sebie institucji. Rozmiôł téż wëszëkac do robòtë pasowné fachòwé karno. Tej robòtã w Kaszëbsczim Mùzeùm pòdjãlë znóny mù òsobisce z Bòrzestowa – Agùstin Mielewczik i bëlny kaszëbsczi gôdkôrz Frãcëszk Brzezyńsczi. Ten òstatny razã z Frãcëszkã Trédrã dôwôł sã w rézã – na mòtocyklu, czãsto piechti – żebë zwëskac dlô Mùzeùm nowé ekspònatë.
Òsoblëwima zaczekawieniama Trédra bëłë przëdatné òprôcowania w òbrëmienim archeòlogii. W pòczątkòwëch latach jistnieniô Kaszëbsczégò Mùzeùm na wëstôwkù bëłë téż archeòlogiczné ekspònatë pòchòdzącé z kartësczégò pòwiatu. Ekspònatë te (pòpielnice) do Mùzeùm sprowadzył Tréder jesz z Bòrzestowa. Tam trzëmóné bëłë z dbałotą w jegò rodzynnym dodomie.
W pòczątkach lat piãcdzesątich archeòlogiczné ekspònatë Kaszëbsczégò Mùzeùm przejął Łódzczi Ùniwersytet (Uniwersytet Łódzki), chtërnégò nôùkòwi robòtnicë pòdjãlë badérowania w ti sprawie. Zmieniwôł sã téż òrganizatór Mùzeùm. Z zôczątkã 1958 rokù placówka òstała przekôzónô w zarząd Prezydium Wòjewódzczi Nôrodny Radzëznë (Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej), a pò 1964 r. òdpòwiedzalné za nią bëło pòwiôtowé przédnictwò. W 1975 rokù w całi Pòlsce przeprowadzonô bëła administracyjnô refòrma, wedle jaczi zniosłé bëłë pòwiôtë. Z ti przëczënë òd tegò czasu wszëtczé sprawë Tréder załôtwiôł ù wòjewódzczégò przédnictwa.
Frãcëszk Tréder béł rëszny do òstatnëch dniów swòji dzejnotë w Kaszëbsczim Mùzeùm. Stwòrzony przez niegò môl béł jegò drëdżim dodomã, w jaczim przesadiwôł dłudżé i robòcé dnie, a téż noce. Dnie mijałë westrzód karnów turistów òdwiedzającëch Mùzeùm, nôùkòwëch robòtników wëższich ùczbòwniów czë mùzeów, a wieczorë i pózné nocné gòdzënë – przë pisanim artiklów, zmerkaniów, jaczé miôł òbczas dzennëch wëjôzdów w teren, czë sztudérowanim fachòwi lëteraturë. Pò przeńdzenim Frãcëszka Trédra na emeriturã w 1974 r. stanowiszcze czerowniczczi Kaszëbsczégò Mùzeùm pòwierzoné òstało specjalistce òd historii, Barbarze Wieczórk. Pierszeństwã w ji dzejnoce bëło pòwiãkszenié wëstawòwi pòwiérzchni Mùzeùm.
Jak wiémë, ani Barbarze Wieczórk, ani ji pòsobnikòwi Januszowi Gierucczémù, nie ùdało sã zjiscëc bédowónëch sprawów. Ò przebùdowie Mùzeùm, a téż pòlózowanim i ùnowòczasnienim stałégò wëstôwkù pisała na łamach „Głosu Pòbrzeżô” Jizabella Trojanowskô, a téż Longin Malicczi w „Jantarowëch Traktach” („Jantarowych Szlakach”).
W czasu transfòrmacji pò 1989 r. bùdinczi Mùzeùm òstałë skòmùnalizowóné, a òno samò zwëskało status samòrządowi institucji kùlturë. Direktorã òstôł Nórbert Maczulis, chtëren czerowôł môlã do 2015 r.
W 1997 rokù na pòdwòrzim Mùzeùm béł òdsłoniãti pòmnik Frãcëszka Trédra, chtëren mô bôczenié na òbiekt.
W 1998 r. Kaszëbsczé Mùzeùm òstało dobëtnikã medalu Antoniégò Abrahama, Strzébrzny Tobaczérczi Abrahama („Srebrnej Tabakierki Abrahama”) i Medalu 75-lecô Kartuz. W 1999 r. Kaszëbsczé Mùzeùm ùczestnioné bëło diplomã zasłużony dlô Kartuz przez Towarzëstwò Lubòtników Kartuz (Towarzystwo Miłośników Kartuz).
Òsygniãcym dlô Mùzeùm, gardu i regionu bëło wpisanié Kaszëbsczégò Mùzeùm w Państwòwi Spis Mùzeów (Państwowy Rejestr Muzeów) prowadzony przez Minystra Kùlturë i Nôrodny Spôdkòwiznë (Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego).
Dzysdnia, òkróm ùprzëstãpniwaniô stałi wëstawë, Kaszëbsczé Mùzeùm je kòòrdinatorã wiele wôrtnëch ùdbów. Westrzód nich nalézemë twòrzenié, zwëskiwanié i pòkazywanié czasowëch wëstôwków, òdczëtów, wëkładów. Nastãpną fòrmą dzejnotë Mùzeùm je òrganizowanié czekawëch zajãców, a téż warkòwniów dlô dzecy i młodzëznë. Są to np. pòkazë, prakticzné czinnoscë sparłãczoné z rãcznym wërobã òdbiwającé sã òbczas szkòłowégò rokù, le téż òbczas zëmòwëch feriów. Słëchô sã wspòmnąc téż ò tim, że Kaszëbsczé Mùzeùm westrzód swòjich edukacyjnëch mòżlëwòsców mô stałi bédënk interaktiwnëch mùzealnëch ùczbów sczerowónëch do ùczniów przedszkòlów, spòdlecznëch i wëżispòdlecznëch szkòłów.
Ni mòżna zabëc ò wôrtnëch plenerowëch wëdarzeniach òrganizowónëch przez Kaszëbsczé Mùzeùm, taczich jak np. Festiwal Kaszëbsczi Naléwczi (Festiwal Nalewki Kaszubskiej), jôrmark Etno – Prezentacje, czë atrakcyjné òbchòdë Nocë Mùzeów.
W 2017 r. pòwstôł film ò Frãcëszkù Trédrze pt.” Pamiãtnik kaszëbsczégò Faùsta” („Pamiętnik kaszubskiego Fausta”) w reżiserii Andrzeja Dudzyńsczégò. W tim samim rokù Mùzeùm dostało specjalną nôdgrodã Bùrméstra Kartuz „Kartëskô Skra” w pòdzãkòwanim za robòtã na rzecz ùtrzimaniô i ùpòwszechnianiô kaszëbsczi tradicji i kùlturë pòprzez pòkôzanié ùróbkù naszich przódków, a téż promòcjã gminë Kartuzë òbczas òrganizowónëch na terenie Mùzeùm rozegracjów.