Wëstawë

Domôcé gòspòdarstwò (parter, zala II)

Szczegóły
Dostępne również:  Język polski 

W ti zalë przedstôwiómë nôrzãdza ùżiwóné do mierzeniô zemnëch płodów, jich przechòwiwaniô, przerôbianiégò jôdë i pòdstawòwi kùchniowi sprzãt. Je tej beczka na zbòżé, wëwierconô w pniu, kòrc i mace plotłé z kòrzeni chójczi. Widoczné są téż przërządë do òbróbczi zôrna – rãcznô stãpa do mùżdżeniégò zbòżégò na krëpë i òbrotowé żarna.

 

W domôcym gòspòdarstwie kòniecznô je wôga. Na Kaszëbach ùżiwóné bëłë – widoczné na wëstawie – wôdżi szôlkòwé i sprãżënowé, czëli dezmar – ôrt drzewiany pôłczi z zamòcowónym òbcążenim na jednym kùńcu, a na drëdżim zawiészóny béł wôżony towôr.

Przë robienim jestkù ùżiwóné bëłë kòrëta do wërôbianiégò casta na chléb, szëplë do wëcyganiô chleba z pieca, chtërën wëpiékóny béł przez domôcé gòspòdënie. Òsoblëwą kòlekcją są tu czerzenczi, z jaczich nôczekawszą je biegùnowô czerzenka, co bëła w wikszoscë kaszëbsczich gbùrstwów. A zôs rozmajitą kòlekcją są fòremczi do masła i wałeczczi do zrobieniégò na masle òzdobë.

DOMÔCÉ GÒSPÒDARSTWÒ

 

Na wëstawie są nôrzãdza i rzeczë, chtërne bëłë pòtrzébné do przerôbianégò wërobów pòchòdzącëch òd zwierzãtów i roscënów, a téż jiné nôrzãdza, chtërne wëzwëskiwóné bëłë w kaszëbsczim domôcym gòspòdarstwie.

 

  1. Co jedlë Kaszëbi?

We wszëtczich spòlëznach jôda je wôżnô, nié leno dlôte, że je kòniecznô do przeżëcô. Zrzeszoné są z nią téż wielné spòłeczné i kùlturowé prakticzi. To, jaczé jestkù bëło jedzoné zanôlégało òd bògactwa mieszkańców, wëznôwóny religii i tegò, jaczé roscënë i zwierzãta żëłë w òkòlim.

Z ti przëczënë, że wikszosc Kaszëbów bëła katolëkama, dzél dozérónëch przez nich zwëków béł mòcno sparłãczony z tim wëznanim. Przëkładã tegò je trzimanié sã pòstu, czedë w przédnym zestôwkù pòtrawów bëłë te z wrëka i marchwi, żur, krëpë, soloné sledze i rëbë z bùlwama. Òkróm tegò Kaszëbi wierzëlë, że warzëwa taczé jak wrëk, czwikła, marchew lepi je zbierac bliskò dnia sw. Jadwidżi, bò òna zagwësni jima pasowną słodczëznã. Òbrzãdowi kalãdôrz Kaszëbów wëznôczôł téż nôlepszi czas sewù i zbiéraniô.

Wôżné w jadłospisu Kaszëbów bëło mlékò i to, co z niegò sã robiło. Bëłë to przédno maslónka pitô òbczas pôłnia i masło, chtërno nié leno bëło jadłé, le téż przedôwóné.

Ze zbòżowich produktów lëdze szëkòwelë krëpë (z jãczmienia, pszénicë, ówsa, tatarczi, żëta), chtërne pòdôwóné bëłë na gãsto, le téż w zupach. Òkróm tegò ze zbòżów robionô bëła mąka, z jaczi piekłi béł chléb, piekłé i smażoné bëłë plińce, gòtowóné bëłë zôcérczi i klósczi.

Dieta Kaszëbów zawiérała téż bùlwë, wrëczi, marchew, kapùstã, groch i czwikłë. Z tëch pierszich robioné bëłë midzë jinyma tzw. „trąpóné bùlwë”, to je ùgòtowóné, a pòtemù tłëczoné. Do tegò piło sã maslónkã. Kapùstã lëdze jedlë na sërowò abò pò zakwasenim.

Miãso nôleżało do pòswiãtnëch pòtrawów. Czãscy szëkòwóné bëło leno w chëczach bògatszich gbùrów. Swòjistim danim jedzonym na Kaszëbach bëła òkrasa. Białczi robiłë ją ze sekónégò w kòrëce gãségò miãsa, chtërno solëłë, a pòtemù trzimałë w glënianëch statkach. Jadło sã ją przez całi rok jakno dodôwk do jinëch pòtrawów abò chleba. Nadto na kaszëbsczim stole stałë piekłé, gòtowóné, prażoné i rzadzy smażoné rëbë. Apartno òbczas pòstu Kaszëbi jedlë wiele solonëch sledzy.

Dofùlowanim môltëchów bëłë grzëbë i lasny brzôd, chtërne lëdze brelë z kaszëbsczich lasów, brzôd, a téż pszczolarsczé wërobë.

 

  1. Kaszëbskô malëna

 

Malënë sprowadzoné òstałë na Kaszëbë na zôczątkù XX wiekù. Léna Gruchała jakno pierszô zaczãła je ùprawiac, a ks. Anastazy Sadowsczi rozpòwszechnił je westrzód tamtészich gbùrów. Z pòczątkù hòdowóné bëłë na terenie Dłudżégò Krza, skądka pòchòdzëła pioniérka, z czasã òbszar ten pòwikszôł sã i dzys òbjimô całé Kaszëbsczé Pojezerzé. Región ten nazéwóny je malënowim zagłãbim. Ze wzglãdu na dobré glebòwé i klimaticzné warënczi, kaszëbsczé malënë mają apartną szmakã i pôchniączkã.

Dlô lubòtników ti òdmianë i turistów, kòżdégò rokù midzë czerwińcã a lëpińcã òdbiwô sã plenerowô impreza „Malënobranié” („Truskawkobranie”), chtërna, òkróm promòcji tegò brzadu, promùje téż kaszëbską kùlturã.

 

ÒPIS ZBIORÓW

 

  1. NÔRZÃDZA DO LÉCZENIÔ ZWIERZÃTÓW I LËDZY

Pòchòdzenié: Bòrzestowò, 1910 r.

 

  1. WARZĄCHWIE

Warząchew

Pòchòdzenié: Bòrzestowskô Hëta

Przedmiot w sztôłce łëżczi, wëwiercony z jednégò drewka

Warząchew

Pòchòdzenié: Bòrzestowò, 1938 r.

Zrobionô z drzewa krëszczi. Òkrãgłi nabiérôk z wëdżãtą rączką, chtërna zakùńczonô je hôczkã.

Warząchew

Ùtwórca: Léón Bëczkòwsczi,

pòchòdzenié: Prokòwò

Drzewianô warząchew zrobionô z drzewa krëszczi. Mô kòłowati nabiérôk i trzónk zakùńczony hôczkã.

Warząchew

Pòchòdzenié: Smãtowò, kòl 1925 r.

Przedmiot wëżłobiony z pòjedinczégò drewka

Warząchew

Pòchòdzenié: Gòrãczëno

Warząchew z brzozowégò drzewa do nabiéraniô i òdmierzaniô trescëwégò fùtru.

 

  1. SZTÃPÔK w kasz. j. jin. Trãpk. Pòchòdzenié: Nowé Czaple, 1938 r.

Przedmiot zrobiony z bùkòwégò drzewa, mô prosti trzónk z òkrãgłą gùlajką. Ùżiwóny béł do tłëczeniô bùlwów.

Sztãpôk

Ùtwórca: Bruno Fòrmela,

pòchòdzenié: Gôrcz, 1930.

Drzewiany sztãpôk do bùlwów zakùńczony gùlajką.

Sztãpôk

Pòchòdzenié: Bòrzestowskô Hëta

Sztãpôk zrobiony z lëpë z òkrãgłim srąbã zakùńczonym gùlajką.

 

  1. MĄTEWKA

Pòchòdzenié: Bòrzestowò, 1945 r.

Òdzartô z kórë danowô wietewka, mô 12 rozwidleniów. Mątewka ùżiwónô bëła do miészaniô casta.

 

  1. NABIÉRÔK DO WÒDË

Nôrzãdzé do nabiéraniô wòdë wëwierconé z jednégò drewka lëpë.

 

  1. SOLNICZKA

Pòchòdzenié: Mézowò

Solniczka zrobionô z drzewa do zawiészaniô na scanie.

 

  1. STÃPA ZE STÃPÒRÃ

Rãcznô stãpa czelichòwégò zortu, ùżiwónô do òbłëzgiwaniô i rozdrobniwaniô zôrnów na krëpë. W stãpie zrobionym z bùkòwégò drzewa lëdze mielë wsadzoné zôrna, w chtërne pòtemù klepelë stãpòrã, to je ôrtã ùbijôka.

 

  1. KÒPROWI GARK

Kòprowi gark do gòtowaniô na trójnogù.

Pòchòdzenié: XIX w.

 

  1. MŁINK

 

  1. WÃBÓRK

Pòchòdzenié: Mézowò, kùńc XIX w.

Bednarsczi wërób zrobiony z chòjowich bietków òpasónëch trzema żelôznyma òbrãczama. Wãbórczi ùżiwóné bëłë do transpòrtu i przechòwiwaniô wòdë.

 

  1. STÓŁK DO DOJENIÔ KRÓW w kasz. j. zdr. stołuszk

Ùtwórca: Agùstin Mielewczik,

pòchòdzenié: Kartuzë, 1954 r.

Tabòret na trzech nóżkach zrobiony z chòjowégò drzewa. Na jednym bòkù mô rączkã do wëgódnégò przenôszaniô, westrzódk sedzeniô je pùsti.

Stółk do dojeniô krów

Drzewiany stółk na trzech nogach z ùchwôtã.

 

  1. WÔGA

Pòchòdzenié: Mézowò

Dwùremiennô drzewianô wôga.

 

  1. KÙCHNIOWÔ SZAFA w kasz. j. lok. tobrit

Pòchòdzenié: 1820 r.

Zdobionô malënkama szafa, w jaczi lëdze przechòwiwelë statczi i stołowé przëbòrë.

 

  1. PLATIZER NA PRĄD

Pòchòdzenié: Pszczółczi

Platizer zrobiony z żelazła, drzewianégò ùchwôtu i metalowich szruwów.

Krawiecczi platizer

Pòchòdzenié: Gduńsk-Firoga

W całoscë zrobiony z żelazła.

 

  1. PLATIZER NA BÙLTË

Platizer ògrzéwóny za pòmòcą bùltë, zrobiony z żelazła z drzewianym ùchwôtã.

Platizer na bùltë

Pòchòdzenié: Kartuzë, pòczątk XX w.

Platizer na bùltë, zrobiony z żelazła i drzewianégò ùchwôtu.

 

  1. CENTRIFÙGA

Pòchòdzenié: Pòczątk XX w.

Ùrządzenié ùżiwóné do òdcyganiô mléka.

 

  1. MASZINKA DO MIELENIÔ MIÃSA

 

  1. BECZKA DO KĄPANIÔ MŁODZËZNË

Ùwórca: Jerzi Labùda,

pòchòdzenié: Paczewò, przed 1939 r.

Beczka zrobionô z chòjowich bietków, ùżiwónô do kąpielë abò przechòwiwaniô żëwnoscë.

 

  1. RIWA DO PRANIÔ

Pòchòdzenié: Smôłdzëno

Ząbkòwónô riwa w òprawie z wąsczich délëków, w całoscë zrobionô z drzewa.

 

  1. CZIJÓNKA

Nôrzãdzé zrobioné z drzewa, chtërno bëło ùżiwóné do praniô òbleczeniégò. Czijónką klepało sã w zamòczoné òbleczenia, dzãka czemù wëdostôwôł sã z nich brud.

 

  1. SZCHANIE w kasz. j. lok. szuńdë

Drzewiany nieckòwati drążk (z môlã wëcãtim na kark) z ùmòcnionyma na kùńcach lińcuchama do statków. Szchanie ùżiwóné bëłë do transpòrtu midzë jinyma wòdë i fùtru.

 

  1. MÒDŁA ŻARNA

Ùtwórca: Frãcëszk Tréder,

pòchòdzenié: Bòrzestowò, 1926 r.

  • Òbrotowé żarno zrobioné z bùkòwégò drzewa i granitowégò kama. Nôrzãdzé skłôdô sã z leżaka, bieżaka i pòdstawë. Ùżiwóné bëło do młocégò zôrnów na mąkã.

 

  1. KÒRËTO

Kòrëto, chtërno ùżiwóné bëło do wërôbianiô chlebòwégò casta abò do miãsnicczich robòtów.

 

 

  1. SZËPLE DO CHLEBÒWÉGÒ PIECA

Ùtwórca: Jón Król,

pòchòdzenié: Bòrzestowò

Drzewiané szëple ùżiwóné do wkłôdaniô i wëcyganiô chleba z pieca.

  1. PÒDSKÔCNIK (grëlka)

Ùtwórca: Jón Król,

pòchòdzenié: Bòrzestowò

Zrobiony z bùkòwégò drzewa i żelôzny blachë. Wëzwëskiwóny do robòtë przë wësoczi temperaturze pieca abò ògniszcza. Jegò zadżãti kùnôszk ùłatwiôł przesuwanié rozgrzónëch statków w westrzódkù pieca, a téż ùsuwanié z niegò pòpiołu i wãgla.

 

  1. ÒDJIMK PIECA DO PIECZENIÔ CHLEBA

Aùtór: Léón Perszón

Chléb piekłi béł rôz na tidzéń, bëło to czile abò nawetka czilenôsce brótów. Na kòżdim z nich robiony béł céch krziża tak przed pieczenim, żebë bëlno wërósł, jak i przed jegò pòkawałkòwanim, bë òdgònic złé dëchë i zagwësnic pòwòdzenié. Do òpôliwaniô pieca wëzwëskiwóné bëło lëstowaté drzewò.

 

  1. KÒRËTO DO SEKANIÔ GÃSÉGÒ MIÃSA

Pòchòdzenié: Kartuzë

Miãsnicczé kòrëto, wëdłëbóné z jednégò chòjowégò pnia. Ùżiwóné bëło do sekaniô gãségò miãsa, chtërno czãsto białczi stôwiałë na kaszëbsczé stołë. Jedną z pòtrawów, jaką z ni robiłë, bëła òkrasa.

 

  1. RÃCZNÉ STRAŻACCZÉ SZPRËCE

Szprëce zrobioné z bùkòwégò drzewa, chtërne lëdze zaczãlë ùżëwac w XVIII wiekù.

 

  1. RÃCZNÔ PRALKA

Z kùńcã XVIII w. lëdze zaczãlë ùżëwac, téż na Kaszëbach, do praniô wiôldżich drzewianëch bãbnów – nieprzepùszczającëch wòdë pòjemników, co miałë wrãgã. Lëdze wkłôdelë do nich òbleczenia, doléwelë wòdã, a pòtemù krącëlë wrãgą, chtërna zapùszczała pranié w ruch.

Mechanizm ten wëzwëskóny béł do zbùdowaniô pierszi pralczi, zrobiony z drzewa, chtërna miała pòjemnik pòłączony z rączką. Rączka ta pòrëszała przekładnią zapùszczającë pralkã w òbrotowi ruch. Pranié òdbiwało sã w wòdze z rozpùszczonym mëdłã.

 

  1. WAŁKÒWNICA

Pòchòdzenié: Kartuzë

Rãcznô wałkòwnica na wrãgã, zrobionô z drzewa i metalu.

  1. ÙL W FÒRMIE PSZCZELÉGÒ PNIA w kasz. j. jin. gniôzdo pszczołów

Pòchòdzenié: XVIII w., Zëmné Zdroje (nôstarszi zachòwóny ùl w pòmòrsczim wòjewództwie).

Ùl kłodowégò zortu, wëwiercony w pniu chójczi.

 

  1. ÙL „kòsz”, „kòszka”

Ùl w sztôłce przëcemka, zrobiony z wałków słomë, òplotłich kòrzeniama leszczënë. Bënë mô drzewianą pòprzéczkã.

Gwësno na zemie Pòmòrzô sprowadzëlë je hòlandzczi òsadnicë. Chùtczé rozpòwszechnienié sã tegò ôrtu ùlów je dzãka letczi dostãpnoscë materiałów do jich bùdowë.

Ùl - tzw. „kòsz”, „kòszka”

Ùl ò wałkòwatim sztôłce, plotłi spiralno z wałków słomë, òplotłich kòrzeniama chójczi i drótã. Na jegò wiérzchù i spòdze są dzurë. Pierszi z nich zasztopóny je drzewianym tapã, a do drëdżégò włożonô je szëpelka, dzãka jaczi pszczołë dostôwałë sã do bëna i bùten ùla.

 

  1. FÒRMA DO WËROBÙ PLOTŁICH ÙLÓW (PLECÓNKÓW)

Òsmënórtowi dél z pionowò ùstawionyma szpicama.

 

  1. FÒRMA DO WËROBÙ WÒSKÒWËCH PLATÓW

 

  1. SKRZËNIA DO LËGNIENIÔ DROBIU

Drzewiané skrzënie bëłë bënë bùdinkù, nôczãscy w kùchni abò domie. Ùżiwóné bëłë jakno môl do wësadiwaniô jôj.

 

  1. KÙCHNIOWÔ MAKATA - Dôr Elżbiétë Reglińsczi-Grądkiewicz

Pòchòdzenié XX w.

Zrobionô z lnu òzdobnô makata, chtërna zawiészónô bëła na scanach.

 

  1. RIWKA DO BÙLEW

Pòchòdzenié: Bòrzestowò, 1932 r.

Ùrządzenié do cercô bùlwów, zrobioné z bùkòwi pòdstawë w sztôłce łôwczi z blachą do cercô i ruchòmi skrzëni. Nodżi riwczi zrobioné są z chòjowégò drzewa.

Riwka do bùlew

 

  1. FÒREMCZI DO MASŁA

Rãczno żłobioné fòremczi do masła zrobioné z bùkòwégò drzewa. Ùżiwóné bëłë do òdmierzaniô jiloscë masła, a dzãka przëòzdobnémù dnu téż je zdobiłë. Wëprzédniwô sã fòremczi òkrãgłé, kòłowaté i prostonórtowé, z roscënowima, geòmetricznyma, zwierzãcyma mòtiwama wëòzdobów. Czãsto lëdze zdobilë masło zanôleżno òd leżnoscë, np. na Jastrë wëzwëskiwóny béł mòtiw baranka.

 

WAŁCZI DO ZDOBIENIÔ MASŁA

Przërządë zrobioné ze żłobionégò drzewa i drótu, ùżiwóné do zdobieniô masła.

 

 

  1. CZERZENKA

Pòchòdzenié: Bòrzestowò, kòl 1920 r.

Ùrządzenié, chtërno ùżiwóné bëło do rãcznégò ùbijaniô masła ze smiotanë.

 

Pionowô czerzenka

Skłôdô sã òna z trzech dzélów: beczuszczi, wieka i czijôszka z czerzniôkã. Masło pòwstôwô pòprzez rozbijanié smiotanë czerzniôkã. Zrobionô je z drzewianëch bietków.

Biegùnowô czerzenka

Pòstawionô na biegùnach prostonórtowô skrzënia, bënë bëłë przegrodë z dzurama. Pòprzez kòlibanié czerzenką masło òddzeliwało sã òd smiotanë. Taczé czerzenczi nie są ju ùżiwóné òd pòczątkù XX wiekù.

Wrãgòwô/ wirnikòwô czerzenka

Masło pòwstôwô na skùtk pòrëszaniô wrãgą skrzidełków òsadzonëch bënë czerzenczi ò smiotanã.

 

  1. SPRÃŻËNOWÔ WÔGA w kasz. j. dezmar

Wôga zrobionô z drzewa jabłoni z żelôznym òkùcym i mòsãżnyma sztëftama.

 

  1. JIMADŁO DO WÔDŻI

Ùtwórca: Alojzy Fòrmela

Pòchòdzenié: Kartuzë, 1932 r.

Zrobioné z knëpla, do jaczégò kùńców przëmòcowóné bëłë pòwrózczi.

 

  1. ÒDJIMK PRZEDSTÔWIAJĄCY SKLEP DO PRZECHÒWIWANIÔ BÙLEW w kasz. j. kùla

Kùle to samòstójné, pòdzemné sklepë, w jaczich trzimóné bëłë bùlwë i jiné òkòpòwé roscënë.