80 lat Muzeum Kaszubskiego im. F. Tredera w Kartuzach

Szczegóły: Utworzono: 01 czerwiec 2026

W służbie dziedzictwu – 80 lat Muzeum Kaszubskiego im. Franciszka Tredera w Kartuzach

Jubileusz 80-lecia istnienia Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach jest doskonałym momentem do przybliżenia jego działalności i przypomnienia sylwetek osób z nim związanych.

Aktywność naszej instytucji związana była z ludźmi, którzy poświęcili się dla jego powstania i rozwoju – między innymi z Leopoldem Kosińskim, Edwardem Ogórkiem, Franciszką Majkowską, Franciszkiem Trederem, Henrykiem Kotowskim, Augustynem Mielewczykiem czy też Franciszkiem Brzezińskim. Są to postacie mniej lub bardziej znane. Poza nimi jest również wiele innych osób związanych z Muzeum – pracowników, twórców, działaczy społecznych – które pozostawiły w nim cząstkę siebie i dlatego warte są przypomnienia.

Jednak zanim to uczynię, pragnę nadmienić, że Muzeum Kaszubskie w Kartuzach jest kontynuatorem dwóch tradycji muzealnych wywodzących się z początku XX w.

W 1913 r. w Kartuzach utworzono Kreismuseum, które było tworem instytucjonalnym związanym z miastem lub prowincją Prusy Zachodnie. Niewiele o nim jednak wiemy. Wzmiankuje na jego temat Wilhelm Schwandt autor przewodnika Karthaus und die Karthäuser Schweiz^[1].

Kolejna inicjatywa powołania Muzeum narodziła się już po I wojnie światowej. W 1920 r. powstał zalążek muzeum powiatowego, które wraz z biblioteką zajmowało dawny budynek szpitala przy obecnej ulicy Ceynowy w Kartuzach^[2].

Po II wojnie światowej, w 1945 r. organizacją i prowadzeniem Muzeum zajął się Powiatowy Ośrodek Krzewienia Kultury i Sztuki w Kartuzach, którego dyrektorem był Edward Ogórek, sekretarzem dr Henryk Kotowski, skarbnikiem zaś Emil Lniski^[3].

Edward Ogórek przedstawił całokształt pracy nowo powstającego ośrodka, zaznaczając jego rolę w tworzeniu muzeum regionalnego. Na kolejnym spotkaniu, które odbyło się 13.07.1945 r., ustalono, że parter domu „Dworu Kaszubskiego” przeznaczony zostanie na urządzenie regionalnego Muzeum Kaszubskiego^[4].

Dnia 21.08.1945 r., podczas Walnego Zgromadzenia Powiatowego Ośrodka Krzewienia Kultury, przyjęto statut ośrodka oraz uchwalono nazwę jego Zarządu: Rada Ośrodka Krzewienia Kultury i Sztuki. Ponadto sformułowano założenia programowe oraz przyjęto Regulamin Muzeum Kaszubskiego, które miało zostać otwarte w najbliższych dniach^[5].

Przy Muzeum uruchomiono pracownię haftu kaszubskiego, którą prowadziła Franciszka Majkowska, zaś już od 26.08. do 15.10.1945 r. trwała pierwsza po wojnie wystawa kaszubskiej sztuki ludowej^[6]. Wystawę zwiedziło 485 osób. Mogły one na niej zobaczyć wyroby ceramiczne, hafty oraz meble zdobione ornamentyką kaszubską^[7].

W powstałym w pomieszczeniach „Dworu Kaszubskiego” Muzeum otworzono „Wystawę Martyrologii Polskiej”. Ekspozycję poświęconą tej problematyce zainaugorowano 4.11.1945 r. przy okazji zjazdu działaczy kaszubskich w Kartuzach^[8].

Dnia 31.01.1946 r. ukazał się w „Zrzeszy Kaszubskiej” apel Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach o przekazanie w darze eksponatów z dziedziny sztuki i kultury rodzimej, które proszono, aby dostarczyć do Muzeum przy ulicy Gdańskiej 15^[9], bądź przysłać informację pisemną. Z apelu tego wysuwają się dwa ważne fakty – pierwszy, że Muzeum cały czas poszerzało kolekcję i określiło, jakich zbiorów poszukuje, drugi, że mieściło się jeszcze w Kaszubskim Dworze.

Ponadto z innego artykułu prasowego wiemy, że Franciszka Majkowska prowadziła Muzeum, czyli nim kierowała^[10].

Niestety rozwój Muzeum Kaszubskiego przerwało przejęcie jego siedziby – „Kaszubskiego Dworu” przez Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kartuzach^[11].

W zamian za to został Radzie przyznany budynek przy ulicy Kościerskiej. Przytoczmy fragment treści protokołu z zebrania Rady Kultury i Sztuki, które odbyło się 11.02.1946 r.:

Co do lokalu, w którym dotychczas mieściło się muzeum, zakomunikował przewodniczący, że lokal ten musimy odstąpić na korzyść Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Kartuzach i w zamian za to, na muzeum im. dr Majkowskiego, został Radzie przyznany dom przy ul. Kościerskiej, w którym mieścił się dotychczas Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa^[12].

Reasumując, w 1946 r. Muzeum przeniosło się z „Dworu Kaszubskiego” do gmachu przy ulicy Kościerskiej, który w opłakanym stanie opuścił powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. W zatwierdzonym planie budżetowym Muzeum z 4.02.1946 r. jako kierownik Muzeum widnieje Edward Ogórek, a jako społeczny kustosz Leopold Kosiński, Przewodniczący Powiatowej Rady Kultury i Sztuki (i jednocześnie dyrektor kartuskiego gimnazjum)^[13]. Z kolei w informacji dla Ministerstwa Kultury i Sztuki z września 1946 r. znajduje się zapis, że kustoszem jest Franciszka Majkowska^[14].

Jak już wspomniano, w 1946 r. Muzeum mieściło się w budynku przy ulicy Kościerskiej. Jest to o tyle ważna informacja, gdyż często powielany jest błąd, jakoby Urząd Bezpieczeństwa zajmował ten budynek do 1947 r.^[15] Jednak problemy lokalowe i personalne się nie skończyły. Z kolei o budynek przy Kościerskiej upomniał się Urząd Likwidacyjny w Kartuzach, żądając jego zwrotu. W piśmie z 25.05.1947 r. Leopold Kosiński zwrócił się z prośbą do Starosty Powiatowego o przekazanie nieruchomości, położonej przy ulicy Kościerskiej, w zarząd i użytkowanie Zarządowi Miejskiemu Miasta Kartuzy.

Nie tylko problemy lokalowe, ale także kwestia podporządkowania, prowadzenia i zarządzania Muzeum była rozwiłania. Członkowie Powiatowego Ośrodka Krzewienia Kultury i Sztuki w Kartuzach wiedzieli, że kolekcjonowaniem zabytków z terenu Kaszub zajmował się Franciszek Treder. Mając na uwadze jego wiedzę i doświadczenie, poproszono go o zreorganizowanie Muzeum i przeprowadzenie inwentaryzacji zbiorów.

Powstałemu w 1945 r. Muzeum w Kartuzach potrzebny był ktoś taki jak Treder, pasjonat i znawca regionu. W połączeniu kolekcji Franciszki Majkowskiej, Henryka Kotowskiego z kolekcją Franciszka Tredera widziano szansę na rozwój Muzeum.

Franciszek Treder przystąpił do prac adaptacyjnych. Sam łatał dziury w dachu, uzupełniał tynki oraz malował ściany. Uporządkowane przez Franciszka Tredera Muzeum zostało otwarte dla publiczności 1.05.1947 r. Z pomocą Trederowi przyszło powstałe w 1947 r. Towarzystwo Miłośników Muzeum Kaszubskiego im. dr. Aleksandra Majkowskiego. Przez krótki okres Muzeum znajdowało się pod jego zarządem. Prezesem Towarzystwa Miłośników Muzeum Kaszubskiego im. dr. A. Majkowskiego był dr Andrzej Bukowski.

6.06.1948 r. w Muzeum otwarto wystawę prac malarskich Mariana Mokwy^[16]. Należy też zauważyć, że konsultacji naukowych Muzeum udzielała wówczas dr Wanda Brzeska, współpracowniczka Bożeny Stelmachowskiej i adiunkt w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Dużym sukcesem towarzystwa i pracowników Muzeum było zorganizowanie pierwszej po wojnie przeglądowej Wystawy Kaszubskiej Sztuki Ludowej^[17].

Miała ona duże znaczenie społeczne i polityczne^[18]. Wystawa była, jak na warunki powojenne, przedsięwzięciem bardzo poważnym i przyniosła towarzystwu sporo kłopotów finansowych, gdyż koszt jej urządzenia sięgnął ogromnej kwoty 980 825 zł!^[19] Cieszyła się jednak zainteresowaniem nie tylko publiczności, ale i mediów. Miała też bardzo dobrą oprawę plastyczną. Zgromadzono na niej kilkaset eksponatów, których użyczyły bardzo różne osoby i instytucje – w tym muzea. Władze starały się jej nadać propagandowe znaczenie, podkreślając opiekę nad ludnością kaszubską i jej kulturą^[20]. W słowie wstępnym katalogu napisano:

Nie jest przypadkiem, że Wystawa otwarta została w ramach Miesiąca Pogłębienia Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Przyjaźń ta bowiem leży u podstaw zarówno dotychczasowych osiągnięć, jak wspaniałego pokojowego rozwoju naszej Ojczyzny^[21].

Pominąwszy kontekst polityczny, niewątpliwie wystawa była sukcesem i odbiła się szerokim echem na całych Kaszubach. Niestety już wkrótce sytuacja Muzeum uległa radykalnej zmianie, a istnienie towarzystwa stanęło pod znakiem zapytania.

W 1949 r. Komitet Wojewódzki PZPR w Gdańsku planował zlikwidować Muzeum Kaszubskie w Kartuzach^[22]. Plan na szczęście nie został zrealizowany.

Z dniem 1.01.1950 r. Muzeum Kaszubskie – tak jak wszystkie inne muzea w Polsce – zostało upaństwowione, Towarzystwo Miłośników Muzeum Kaszubskiego im. dr. Aleksandra Majkowskiego z siedzibą w Gdańsku zostało zlikwidowane, zaś Franciszek Treder został mianowany pierwszym kierownikiem i pracownikiem merytorycznym – adiunktem – Muzeum. Rozpoczął się więc kolejny, niejako nowy, etap w dziejach Muzeum.

Nowe podporządkowanie Muzeum pod kuratelę Ministerstwa Kultury i Sztuki, (merytorycznie zaś Muzeum Narodowemu w Gdańsku) wcale nie poprawiło jego warunków pracy. Ciągły brak finansów utrudniał działalność instytucji.

Treder jako kierownik instytucji potrafił również pozyskać do pracy odpowiednią kadrę fachową. Pracę w Muzeum Kaszubskim podjęli więc znani mu osobiście z Borzestowa – Augustyn Mielewczyk oraz Franciszek Brzeziński. Ten ostatni wspólnie z Franciszkiem Trederem wyruszał w teren – na motocyklu, często pieszo – aby pozyskać dla Muzeum nowe eksponaty^[23]. Swoistymi zainteresowaniami Tredera były opracowania przyczynkarskie z zakresu archeologii.

Franciszek Treder pozostawał aktywny do ostatnich dni swej działalności w Muzeum Kaszubskim. Stworzone przez niego Muzeum było dlań drugim domem, w którym spędzał długie oraz pracowite dnie i noce. Jego następcy starali się rozwijać Muzeum Kaszubskie, jednak nie zawsze zgodnie z wizją jego pierwszego kierownika. Po przejściu Tredera na emeryturę, stanowisko kierownika Muzeum Kaszubskiego w 1974 r. powierzono historykowi Barbarze Wieczorek. Priorytetem jej działalności było m.in. powiększenie powierzchni ekspozycyjnej Muzeum. W sporządzonym w 1976 r. Planie Rozwoju Muzeum Kaszubskiego do 1990 r. pisała o podjęciu starań o przydzielenie na cele muzealne kompleksu budynków poklasztornych, m.in. dawnych zabudowań gospodarczych^[24]. Dalej snuła wizję utworzenia dwóch działów: etnograficznego i historycznego. Ten ostatni miał obejmować wyłącznie teren Kaszub Środkowych^[25].

Jednak nie wszystkie problemy zostały rozwiązane. Muzeum nadal nie posiadało sali wystaw czasowych. Rolę tę pełniło częściowo pomieszczenie przeznaczone od lat na ekspozycję rzemiosł ludowych. Prezentowano w niej „Garncarstwo ludowe na Kaszubach” – ekspozycję zorganizowaną ze zbiorów Muzeum Narodowego w Gdańsku i Muzeum Kaszubskiego^[26].

O przebudowie Muzeum oraz rozluźnieniu i unowocześnieniu wystawy stałej pisała już w latach 70. XX w. na łamach „Głosu Wybrzeża” Izabella Trojanowska, a także Longin Malicki w „Jantarowych Szlakach”^[27].

Po Barbarze Wieczorek, w 1981 r. funkcję kierownika Muzeum objął Janusz Gierucki. Pełnił ją do 1988 r. Wcześniej sprawował nadzór etnograficzny w Regionalnej Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w Kartuzach^[28]. W tym okresie budynek Muzeum otrzymał nowy dach. Przez cały okres swojej kadencji Janusz Gierucki szukał zwolenników oraz środków finansowych niezbędnych dla rozbudowy Muzeum, jednak bezskutecznie.

W okresie transformacji po 1989 r. Muzeum uzyskało status samorządowej instytucji kultury. Dyrektorem został Norbert Maczulis, który kierował placówką do 2015 r.

W 1991 r. Norbert Maczulis podjął skuteczną próbę reaktywowania Towarzystwa Miłośników Muzeum Kaszubskiego im. dr. Aleksandra Majkowskiego w Kartuzach. W 1992 r. Towarzystwo to zostało zarejestrowane przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku jako kontynuator tradycji Towarzystwa Miłośników Muzeum Kaszubskiego im. dr. Aleksandra Majkowskiego działającego w latach 1947–1951.

W 1997 r. na dziedzińcu Muzeum został odsłonięty pomnik Franciszka Tredera, który trzyma straż nad obiektem.

Osiągnięciem dla Muzeum, miasta i regionu było wpisanie Muzeum Kaszubskiego w Państwowy Rejestr Muzeów prowadzony przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Obecnie poza udostępnianiem ekspozycji stałej, Muzeum Kaszubskie jest koordynatorem wielu cennych inicjatyw. Wśród nich odnajdziemy tworzenie, pozyskiwanie i prezentowanie wystaw czasowych, prelekcji i wykładów. Kolejną formą działania Muzeum jest organizowanie interesujących zajęć oraz warsztatów dla dzieci i młodzieży. Są to np. pokazy, zajęcia praktyczne związane z rękodziełem odbywające się w ciągu roku szkolnego, ale także podczas ferii zimowych i półkolonii letnich. Wspomnieć należy również o tym, że Muzeum Kaszubskie posiada pośród swoich propozycji edukacyjnych stałą ofertę interaktywnych lekcji muzealnych skierowanych do uczniów przedszkoli, szkół podstawowych, średnich i wyższych.

Nie można zapomnieć o wartościowych wydarzeniach plenerowych organizowanych przez Muzeum Kaszubskie, takich jak np. Festiwal Nalewki Kaszubskiej, jarmark Etno-Prezentacje czy atrakcyjne obchody Nocy Muzeów. Na terenie instytucji odbywają się także rekonstrukcje historyczne, które przyciągają licznych mieszkańców i turystów.

Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera w Kartuzach na przestrzeni ostatnich lat bardzo się zmieniło. Zmieniło się także podejście do Muzeum. Służy ono zarówno mieszkańcom Kartuz, jak i turystom, a także jest ważnym punktem na turystycznej mapie regionu i kraju. Wciąż się rozwija w dziedzinie coraz lepszego opracowania i eksponowania zbiorów, a także wzbogaca ofertę wystawienniczą, edukacyjną i wydawniczą. Ponadto stawia na awangardowe projektowanie przestrzeni wystawienniczych.

W tym celu, w 2019 r., Muzeum zrealizowało projekt polegający na zmianie sposobu użytkowania budynku gospodarczego na cele ekspozycji Muzeum Kaszubskiego. Zaadaptowano dawny budynek gospodarczy na cele wystawienniczo-konferencyjne.

Ponadto w 2020 r. nastąpiło otwarcie wystawy z elementami rozszerzonej rzeczywistości pt. „Kaszubska współczesność z korzeni wyrasta”. Projekt dofinansowano ze środków Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów w ramach programu „Wspieranie działań muzealnych” w kwocie 57 000 zł.

W 2023 r. Muzeum uzyskało wsparcie finansowe z Portu Lotniczego Gdańsk na zakup laptopów i okularów VR. Dzięki temu Muzeum zrealizowało projekt „Śladami kartuskich kamienic – spacer w goglach VR po kamienicy mieszczańskiej”.

Ponadto placówka wciąż pozyskuje wiele cennych obiektów związanych z historią, kulturą i sztuką Kartuz oraz wytworów materialnych związanych z życiem codziennym naszego regionu. W 2023 r. Muzeum odwiedziła rekordowa liczba gości 30 000 osób z kraju i z zagranicy. Wpływ na tak wysoką frekwencję miał Światowy Zjazd Kaszubów oraz licznie organizowane wydarzenia w Muzeum. Z oferty edukacyjnej (warsztaty oraz lekcje muzealne) skorzystało 8000 dzieci i młodzieży. Za swoje działania Muzeum Kaszubskie w Kartuzach otrzymało Pomorską Nagrodę Muzealną, nagrodę Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

W 2017 r. Muzeum Kaszubskie otrzymało nagrodę Burmistrza Kartuz Kartëskô Skra. Nagroda specjalna została przyznana w podziękowaniu za pracę na rzecz zachowania i upowszechniania tradycji kaszubskiej kultury poprzez prezentację dorobku naszych przodków, a także promocję Gminy Kartuzy podczas wielu imprez organizowanych na terenie placówki. Ponadto Muzeum otrzymało nagrodę Marszałka Województwa Pomorskiego za zasługi dla rozwoju turystyki w regionie.

W 2025 r. Muzeum Kaszubskie świętuje jubileusz 80-lecia istnienia, tym samym przywracając pamięć o początkach działania instytucji już w 1945 r.

Wielkim wyzwaniem dla dyrekcji i pracowników Muzeum będzie stworzenie wystawy – w nowym oddziale Muzeum, w dawnym młynie zakonu kartuzów zlokalizowanym przy ulicy Klasztornej w Kartuzach. Będzie to także okazja do zmodernizowania i rozluźnienia wystawy stałej w budynku głównym Muzeum przy Kościerskiej.

Szanowni Państwo, Muzeum Kaszubskie im. Franciszka Tredera dołączyło do grona osiemdziesięciolatków.

Barbara Kąkol

W służbie dziedzictwu – 80 lat Muzeum Kaszubskiego im. Franciszka Tredera w Kartuzach - referat wygłoszony podczas spotkania Rady Naczelnej ZKP 25.10.2025

Jubileusz 80-lecia istnienia Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach jest doskonałym momentem do przybliżenia jego działalności i przypomnienia sylwetek osób z nim związanych.

Aktywność naszej instytucji związana była z ludźmi, którzy poświęcili się dla jego powstania i rozwoju – między innymi z Leopoldem Kosińskim, Edwardem Ogórkiem, Franciszką Majkowską, Franciszkiem Trederem, Henrykiem Kotowskim, Augustynem Mielewczykiem czy też Franciszkiem Brzezińskim. Poza nimi jest również wiele innych osób związanych z Muzeum – pracowników, twórców, działaczy społecznych, nie sposób tu wszystkich wymienić.

Pragnę nadmienić, że Muzeum Kaszubskie w Kartuzach jest kontynuatorem dwóch tradycji muzealnych wywodzących się z początku XX w.

Na spotkaniu POKIS , które odbyło się 13.07.1945 r., ustalono, że parter domu „Dworu Kaszubskiego” przeznaczony zostanie na urządzenie regionalnego Muzeum Kaszubskiego^[32].

Przy Muzeum uruchomiono pracownię haftu kaszubskiego, którą prowadziła Franciszka Majkowska, zaś już od 26.08. do 15.10.1945 r. trwała pierwsza po wojnie wystawa kaszubskiej sztuki ludowej^[34]. Wystawę zwiedziło 485 osób. Mogły one na niej zobaczyć wyroby ceramiczne, hafty oraz meble zdobione ornamentyką kaszubską^[35].

W powstałym w pomieszczeniach „Dworu Kaszubskiego” Muzeum otworzono „Wystawę Martyrologii Polskiej”. Ekspozycję poświęconą tej problematyce zainaugurowano 4.11.1945 r. przy okazji zjazdu działaczy kaszubskich w Kartuzach^[36].

Dnia 31.01.1946 r. ukazał się w „Zrzeszy Kaszubskiej” apel Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach o przekazanie w darze eksponatów z dziedziny sztuki i kultury rodzimej, które proszono, aby dostarczyć do Muzeum przy ulicy Gdańskiej 15^[37], bądź przysłać informację pisemną. Z apelu tego wysuwają się dwa ważne fakty – pierwszy, że Muzeum cały czas poszerzało kolekcję i określiło, jakich zbiorów poszukuje, drugi, że mieściło się jeszcze w Kaszubskim Dworze.

Ponadto z innego artykułu prasowego wiemy, że Franciszka Majkowska prowadziła Muzeum,^[38]. Niestety rozwój Muzeum Kaszubskiego przerwało przejęcie jego siedziby – „Kaszubskiego Dworu” przez Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Kartuzach^[39]. W zamian za to został Radzie przyznany budynek przy ulicy Kościerskiej. Reasumując, w 1946 r. Muzeum przeniosło się z „Dworu Kaszubskiego” do gmachu przy ulicy Kościerskiej, który w opłakanym stanie opuścił powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego

Nie tylko problemy lokalowe, ale także kwestia podporządkowania, prowadzenia i zarządzania Muzeum nie była uregulowana. Członkowie Powiatowego Ośrodka Krzewienia Kultury i Sztuki w Kartuzach wiedzieli, że kolekcjonowaniem zabytków z terenu Kaszub zajmował się Franciszek Treder. Mając na uwadze jego wiedzę i doświadczenie, poproszono go o zreorganizowanie Muzeum i przeprowadzenie inwentaryzacji zbiorów.

6.06.1948 r. w Muzeum otwarto wystawę prac malarskich Mariana Mokwy^[40]. Należy też zauważyć, że konsultacji naukowych Muzeum udzielała wówczas dr Wanda Brzeska, współpracowniczka Bożeny Stelmachowskiej i adiunkt w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Dużym sukcesem towarzystwa i pracowników Muzeum było zorganizowanie pierwszej po wojnie przeglądowej Wystawy Kaszubskiej Sztuki Ludowej^[41].

Miała ona duże znaczenie społeczne i polityczne^[42]. Wystawa była, jak na warunki powojenne, przedsięwzięciem bardzo poważnym i przyniosła towarzystwu sporo kłopotów finansowych, gdyż koszt jej urządzenia sięgnął ogromnej kwoty 980 825 zł!^[43] Cieszyła się jednak zainteresowaniem nie tylko publiczności, ale i mediów.

W 1949 r. Komitet Wojewódzki PZPR w Gdańsku planował zlikwidować Muzeum Kaszubskie w Kartuzach^[44]. Plan na szczęście nie został zrealizowany.

Franciszek Treder pozostawał aktywny do ostatnich dni swej działalności w Muzeum Kaszubskim. Stworzone przez niego Muzeum było dlań drugim domem, w którym spędzał długie oraz pracowite dnie i noce. Jego następcy starali się rozwijać Muzeum Kaszubskie, jednak nie zawsze zgodnie z wizją jego pierwszego kierownika. Po przejściu Tredera na emeryturę, stanowisko kierownika Muzeum Kaszubskiego w 1974 r. powierzono historykowi Barbarze Wieczorek. Priorytetem jej działalności było m.in. powiększenie powierzchni ekspozycyjnej Muzeum. W sporządzonym w 1976 r. Planie Rozwoju Muzeum Kaszubskiego do 1990 r. pisała o podjęciu starań o przydzielenie na cele muzealne kompleksu budynków poklasztornych, m.in. dawnych zabudowań gospodarczych^[46]. Niestety nie zostały one przekazane. Po wielu latach, decyzję przeznaczenia dawnego młyna i spichlerza zakonu kartuzów na oddział muzeum podjął w 2023 roku burmistrz Kartuz Mieczysław Grzegorz Gołuński.

Po Barbarze Wieczorek, w 1981 r. funkcję kierownika Muzeum objął Janusz Gierucki. Pełnił ją do 1988 r. Wcześniej sprawował nadzór etnograficzny w Regionalnej Spółdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystycznego w Kartuzach^[47]. W tym okresie budynek Muzeum otrzymał nowy dach. Przez cały okres swojej kadencji Janusz Gierucki szukał zwolenników oraz środków finansowych niezbędnych dla rozbudowy Muzeum, jednak bezskutecznie.

W okresie transformacji po 1989 r. Muzeum uzyskało status samorządowej instytucji kultury. Dyrektorem został Norbert Maczulis, który kierował placówką do 2015 r.

W 1997 r. na dziedzińcu Muzeum został odsłonięty pomnik Franciszka Tredera, który trzyma straż nad obiektem.

Osiągnięciem dla Muzeum, miasta i regionu było wpisanie Muzeum Kaszubskiego w Państwowy Rejestr Muzeów prowadzony przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Nie można zapomnieć o wydarzeniach plenerowych organizowanych przez Muzeum Kaszubskie, takich jak np. Festiwal Nalewki Kaszubskiej, jarmark Etno-Prezentacje czy atrakcyjne obchody Nocy Muzeów. Na terenie instytucji odbywają się także rekonstrukcje historyczne, które przyciągają licznych mieszkańców i turystów. Ponadto przy muzeum działa klub karciany ZOLU DU i klub haftu Modre Niteczki.

W 2025 r. Muzeum Kaszubskie świętuje jubileusz 80-lecia istnienia, tym samym przywracając pamięć o początkach działania instytucji już w 1945 r.

Wielkim wyzwaniem dla władz miasta, dyrekcji i pracowników Muzeum będzie stworzenie wystawy – w nowym oddziale Muzeum, w dawnym młynie zakonu kartuzów zlokalizowanym przy ulicy Klasztornej w Kartuzach. Będzie to także okazja do zmodernizowania i rozluźnienia wystawy stałej w budynku głównym Muzeum przy Kościerskiej.

Barbara Kąkol

[1] W. Schwandt, Karthaus und die Karthäuser Schweiz, Danzig 1913, s. 93. Przewodnik po Kartuzach i Ziemi Kartuskiej. Autor – Wilhelm Schwand – był jednym z pierwszych, którzy porównali te okolice do Szwajcarii (w tytule używa on określenia Szwajcaria Kartuska zamiast częściej używanego sformułowania – Szwajcaria Kaszubska). Inne użyte przez Schwandta określenie tych obszarów to „Raj przenajświętszej Marii” (Marienparadies), według słów wiersza ks. Konstantego Damrota. Książkę wydała gdańska oficyna A. W. Kafemanna.

[2] Dzieje Kartuz, pod red. Mieczysława Widernika, Kartuzy 2001, t. 2, s. 132.

[3] Powiatowy Ośrodek Krzewienia Kultury i Sztuki (POKKiS) powstał w 1945 r. Jego przewodniczącym został Edward Ogórek, sekretarzem dr Henryk Kotowski, skarbnikiem Emil Lniski. Po zrzeczeniu się przez E. Ogórka funkcji przewodniczącego nowym został Leopold Kosiński. Członkami POKKiS byli: dr Borowski, L. Kościński, dr H. Kotowski, Kostrzewski, E. Lniski, F. Lewiński, F. Majkowska, E. Ogórek, starosta kartuski Z. Piasecki, Pietraszkiewicz, ks. I. Stryszyk, Turzyński, H. Zydowicz i inni. W 1946 r. POKKiS utrzymywał Muzeum Kaszubskie, Bibliotekę Publiczną i Uniwersytet Powszechny. W 1947 r. POKKiS przekształcił się w Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Kaszubskiego. Szerzej na temat: N. Maczulis, Zjazd działaczy kaszubskich w Kartuzach w 1945 r. w świetle dokumentu, „Kaszubskie Zeszyty Muzealne” 1999, z. 7. Por. też Protokoły POKKiS wpisane w księgę inwentarzową muzealiów artystyczno-historycznych Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, pod poz. AH 371 MKK.

[4] Tamże, s. 7.

[5] Tamże, s. 13–14.

[6] Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej (czyt. dalej: MPiMK-P), sygn. R-1235, s. 12.

[7] MPiMK-P., Sp. F.M., DŻS, t. 33: Sprawozdanie z wystawy kaszubskiej sztuki ludowej w Kartuzach, sporządzone przez Starostwo Powiatowe Kartuskie, Referat Kultury i Sztuki, Kartuzy 18 X 1945 r.

[8] C. Obracht-Prondzyński, Kaszubskich pamiątek skarbnice. O muzeach na Kaszubach – ich dziejach, twórcach i funkcjach społecznych, Gdańsk 2008, ss. 188–189. Zob. też wniosek do starosty kartuskiego z 4.02.1946 r., znajdujący się w zbiorach Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej, sygn. R- 1236, s. 6. We wniosku tym mowa o chęci uruchomienia muzeum w „Dworze Kaszubskim”.

[9] „Zrzesz Kaszëbskô. Pismo dla ludu kaszubskiego. W imię Boga odrodzenie Kaszub!”, nr 14, 31.01.1946.

[10] Muzeum Kaszubskie w Kartuzach, „Dziennik Bałtycki”, 22.02.1948.

[11] Mapa terroru. Śladami zbrodni komunistycznych w województwie gdańskim (1945–1956), pod red. Karola Nawrockiego, oprac. zespół: R. Chrzanowski, D. Czerwiński, K. Filip, W. Kowalski, M. Węgliński, Gdańsk 2016, ss. 74–75. Zob. też. Protokół z zebrania Rady Kultury i Sztuki z dnia 11 lutego 1946, sygn. AH 371 MKK, s. 27.

[12] Protokół z zebrania Rady Kultury i Sztuki z dnia 11.02.1946, sygn. AH 371 MKK, s. 27.

[13] Cyt. za C. Obracht-Prondzyński, Kaszubskich pamiątek skarbnice…, s. 187. APG UWG, sygn. 1250, k. 280.

[14] Tamże, s. 188.

[15] 5.07.1997 r. na budynku Muzeum Kaszubskiego zawieszono tablicę pamiątkową o następującej treści: W tym budynku w latach 1945–1947 mieściło się więzienie i siedziba powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. Niestety w treści są błędne daty, gdyż UB z budynku wyprowadziło się w 1946 r.

[16] B. Kąkol, Muzeum Kaszubskie w Kartuzach – od 70 lat skarbnicą kaszubskich pamiątek, „Kartuskie Zeszyty Muzealne” 2016, z. 1, s. 18.

[17] Wystawa Kaszubskiej Sztuki Ludowej w Kartuzach, Gdańsk–Kartuzy 1949, s. 7.

[18] Szerzej: C. Obracht-Prondzyński, Kaszubskich pamiątek skarbnice…, s. 197.

[19] Tamże, s. 199.

[20] Tamże.

[21] Wystawa Kaszubskiej Sztuki Ludowej w Kartuzach. Katalog, Gdańsk–Kartuzy 1949, s. 7.

[22] Archiwum Akt Nowych (cyt. dalej AAN), KC PZPR, sygn. 237/VII/624, k. 20.

[23] Relacja ustna Kazimiery Brzezińskiej.

[24] AMK Kartuzy, plan rozwoju Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach do 1990, korespondencja 1976, sygn. 13, k. 56. W 2024 r. burmistrz Kartuz Mieczysław Grzegorz Gołuński podjął decyzję o przekazaniu dawnego młyna klasztoru ojców kartuzów na oddział Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach. Po prawie 50 latach idea się ziściła.

[25] Tamże.

[26] AMK Kartuzy, sygn. 35, k. 27.

[27] Zob. I. Trojanowska, Nowe perspektywy gdańskiej etnografii, „Głos Wybrzeża” 1974, nr 54, s. 3; L. Malicki, Kartuskie Muzeum Kaszubskie, „Jantarowe Szlaki” 1971, nr 8–9, s. 22–23.

[28] AMK Kartuzy, akta Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, protokoły, sprawozdania 1978–1981, sygn. 35, s. 35.

[29] W. Schwandt, Karthaus und die Karthäuser Schweiz, Danzig 1913, s. 93. Przewodnik po Kartuzach i Ziemi Kartuskiej. Autor – Wilhelm Schwand – był jednym z pierwszych, którzy porównali te okolice do Szwajcarii (w tytule używa on określenia Szwajcaria Kartuska zamiast częściej używanego sformułowania – Szwajcaria Kaszubska). Inne użyte przez Schwandta określenie tych obszarów to „Raj przenajświętszej Marii” (Marienparadies), według słów wiersza ks. Konstantego Damrota. Książkę wydała gdańska oficyna A. W. Kafemanna.

[30] Dzieje Kartuz, pod red. Mieczysława Widernika, Kartuzy 2001, t. 2, s. 132.

[31] Powiatowy Ośrodek Krzewienia Kultury i Sztuki (POKKiS) powstał w 1945 r. Jego przewodniczącym został Edward Ogórek, sekretarzem dr Henryk Kotowski, skarbnikiem Emil Lniski. Po zrzeczeniu się przez E. Ogórka funkcji przewodniczącego nowym został Leopold Kosiński. Członkami POKKiS byli: dr Borowski, L. Kościński, dr H. Kotowski, Kostrzewski, E. Lniski, F. Lewiński, F. Majkowska, E. Ogórek, starosta kartuski Z. Piasecki, Pietraszkiewicz, ks. I. Stryszyk, Turzyński, H. Zydowicz i inni. W 1946 r. POKKiS utrzymywał Muzeum Kaszubskie, Bibliotekę Publiczną i Uniwersytet Powszechny. W 1947 r. POKKiS przekształcił się w Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Kaszubskiego. Szerzej na temat: N. Maczulis, Zjazd działaczy kaszubskich w Kartuzach w 1945 r. w świetle dokumentu, „Kaszubskie Zeszyty Muzealne” 1999, z. 7. Por. też Protokoły POKKiS wpisane w księgę inwentarzową muzealiów artystyczno-historycznych Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, pod poz. AH 371 MKK.

[32] Tamże, s. 7.

[33] Tamże, s. 13–14.

[34] Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej (czyt. dalej: MPiMK-P), sygn. R-1235, s. 12.

[35] MPiMK-P., Sp. F.M., DŻS, t. 33: Sprawozdanie z wystawy kaszubskiej sztuki ludowej w Kartuzach, sporządzone przez Starostwo Powiatowe Kartuskie, Referat Kultury i Sztuki, Kartuzy 18 X 1945 r.

[36] C. Obracht-Prondzyński, Kaszubskich pamiątek skarbnice. O muzeach na Kaszubach – ich dziejach, twórcach i funkcjach społecznych, Gdańsk 2008, ss. 188–189. Zob. też wniosek do starosty kartuskiego z 4.02.1946 r., znajdujący się w zbiorach Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej, sygn. R- 1236, s. 6. We wniosku tym mowa o chęci uruchomienia muzeum w „Dworze Kaszubskim”.

[37] „Zrzesz Kaszëbskô. Pismo dla ludu kaszubskiego. W imię Boga odrodzenie Kaszub!”, nr 14, 31.01.1946.

[38] Muzeum Kaszubskie w Kartuzach, „Dziennik Bałtycki”, 22.02.1948.

[39] Mapa terroru. Śladami zbrodni komunistycznych w województwie gdańskim (1945–1956), pod red. Karola Nawrockiego, oprac. zespół: R. Chrzanowski, D. Czerwiński, K. Filip, W. Kowalski, M. Węgliński, Gdańsk 2016, ss. 74–75. Zob. też. Protokół z zebrania Rady Kultury i Sztuki z dnia 11 lutego 1946, sygn. AH 371 MKK, s. 27.

[40] B. Kąkol, Muzeum Kaszubskie w Kartuzach – od 70 lat skarbnicą kaszubskich pamiątek, „Kartuskie Zeszyty Muzealne” 2016, z. 1, s. 18.

[41] Wystawa Kaszubskiej Sztuki Ludowej w Kartuzach, Gdańsk–Kartuzy 1949, s. 7.

[42] Szerzej: C. Obracht-Prondzyński, Kaszubskich pamiątek skarbnice…, s. 197.

[43] Tamże, s. 199.

[44] Archiwum Akt Nowych (cyt. dalej AAN), KC PZPR, sygn. 237/VII/624, k. 20.

[45] Relacja ustna Kazimiery Brzezińskiej.

[46] AMK Kartuzy, plan rozwoju Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach do 1990, korespondencja 1976, sygn. 13, k. 56. W 2024 r. burmistrz Kartuz Mieczysław Grzegorz Gołuński podjął decyzję o przekazaniu dawnego młyna klasztoru ojców kartuzów na oddział Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach. Po prawie 50 latach idea się ziściła.

[47] AMK Kartuzy, akta Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, protokoły, sprawozdania 1978–1981, sygn. 35, s. 35.

Artykuły historyczne