Łączyńska Huta to niewielka wieś położona w sercu Szwajcarii Kaszubskiej, nad Jeziorem Raduńskim Dolnym i Dolną Radunią, w granicach gminy Chmielno. Dawniej była przysiółkiem należącym do dóbr rycerskich Łączyna. Już przed wiekami funkcjonowała tu huta szkła, a prawdopodobnie również piec wapienniczy, czego ślady zachowały się do dziś w nazwach terenowych, takich jak Kalkowy Piec czy Moczadło. W pobliżu odnaleźć można także pozostałości dawnych miejsc wydobycia wapna i produkcji szkła.
W XIX wieku majątek przeszedł w ręce niemieckie. W czasach kulturkampfu nazwę Łączyńska Huta zastąpiono niemieckim określeniem „Mettkau”, pochodzącym od nazwiska właściciela majątku. Pod koniec XIX wieku dobra przejęła Komisja Kolonizacyjna, która po nieudanej próbie osiedlenia Niemców rozparcelowała ziemię pomiędzy miejscowych Kaszubów. Powstały wtedy nowe gospodarstwa rodzin Lewnów, Janków, Fuhrmanów, Trederów i Skwierawskich.
Szczególne miejsce w historii wsi zajmuje rodzina Trederów. W Łączyńskiej Hucie urodził się 6 kwietnia 1903 roku Franciszek Treder – nauczyciel, etnograf, działacz społeczny i przyszły założyciel Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach. Był synem Pauliny z domu Walkusz i Jana Tredera, rolnika oraz właściciela niewielkiego sklepu w Borzestowie. Pomimo trudnych warunków materialnych już od młodości interesował się kulturą i historią Kaszub.
Po ukończeniu seminarium nauczycielskiego rozpoczął pracę pedagogiczną, jednak z powodu choroby serca musiał ją przerwać. Wówczas poświęcił się gromadzeniu zabytków kultury kaszubskiej i tworzeniu pomocy naukowych. Z inspiracji Aleksandra Majkowskiego rozpoczął kolekcjonowanie przedmiotów związanych z kulturą ludową regionu. W 1932 roku zorganizował w Borzestowie pierwszą wystawę sztuki ludowej Kaszub, która stała się zalążkiem przyszłego muzeum regionalnego.
W czasie II wojny światowej plany stworzenia muzeum zostały przerwane. Po wojnie Franciszek Treder powrócił na Kaszuby i wspólnie z Franciszką Majkowską oraz grupą regionalistów podjął starania o utworzenie placówki muzealnej w Kartuzach. Dzięki jego ogromnemu zaangażowaniu w 1945 roku powstało Muzeum Kaszubskie w Kartuzach, którego był wieloletnim kierownikiem. Samodzielnie remontował budynek, pozyskiwał eksponaty i organizował ekspozycje. Z czasem muzeum stało się jedną z najważniejszych instytucji dokumentujących kulturę Kaszub.
Franciszek Treder był nie tylko muzealnikiem, ale również pisarzem i popularyzatorem kultury kaszubskiej. Tworzył artykuły, słuchowiska radiowe i sztuki teatralne w języku kaszubskim. Szczególną popularnością cieszyła się jego komedia „Wrëje” („Swaty”). Za swoją działalność został odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Stolema oraz Srebrnym Krzyżem Zasługi. Zmarł w 1980 roku w Gdyni. Dziś jego imię nosi Muzeum Kaszubskie w Kartuzach oraz szkoła podstawowa w Borzestowie.
W 2022 roku przed zagrodą Kobielów w Łączyńskiej Hucie stanął obelisk upamiętniający miejsce narodzin Franciszka Tredera. Fundatorem obelisku był syn patrona muzeum, który w ten sposób oddał hołd swojemu ojcu oraz jego działalności na rzecz kultury kaszubskiej. Podczas obchodów jubileuszu 80-lecia Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach przekazał również pamiątkową fotografię Franciszka Tredera, wzbogacając muzealne zbiory o cenną rodzinną pamiątkę i podkreślając trwały związek rodziny Trederów z historią muzeum oraz dziedzictwem Kaszub.
Barbara Kąkol
Bibliografia:
B. Kąkol, Muzeum Kaszubskie w Kartuzach. Historia w przedmiotach i postaciach zapisana, Kartuzy 2025
J. Borzyszkowski, Łączyńska Huta, https://kaszubopedia.pl/index.php/glossary/laczynska-huta/
